Văn hoá - Văn nghệ » Tác giả - tác phẩm

Đặc sắc nghệ thuật, kiến trúc đền Đá

Thứ Sáu, 27/08/2021

Được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1990, đền Đá, xã Phú Đa, huyện Vĩnh Tường mang trong mình nhiều nét kiến trúc nghệ thuật tinh xảo, độc đáo; cùng với không gian tĩnh lặng, cổ kính, khiến mỗi người khi đặt chân tới đây đều lưu luyến không muốn rời đi.

Khung cảnh yên bình của đền Đá

Theo các cụ cao niên trong làng kể lại và tài liệu còn lưu giữ, đền Đá (đền Phú Đa) được xây dựng vào thế kỷ thứ XVIII, thời vua Lê Hiển Tông (1740-1786) trong khoảng thời gian hơn 40 năm.

Đền vốn là một ngôi sinh từ (lập đền thờ khi còn đang sống) của danh thần Nguyễn Danh Thường trên mảnh đất hình mu rùa tại cánh đồng xóm Giếng, xã Phú Hoa, tổng Tang Thác, huyện Tiên Phong, phủ Quảng Oai, trấn Sơn Tây (xưa). Nay thuộc xã Phú Đa, huyện Vĩnh Tường.

Tương truyền, Nguyễn Danh Thường sinh ra một gia đình nông dân nghèo ở xã Phú Hoa. Nhờ tư chất thông minh, dung mạo khôi ngô tuấn tú, ông được một vị quan người sở tại nhận làm con nuôi, khi trưởng thành đưa về kinh thành Thăng Long để học tập.

Ông thi đỗ tiến sĩ và ra làm quan, lập được nhiều chiến công hiển hách, được Vua Lê-Chúa Trịnh tin dùng, phong là “Lãng Phương Hầu, Tham mưu quan Đô đốc phủ, Khâm sai kiểm sát thất thành”, trấn thủ cả một vùng rộng lớn từ Sơn Tây đến Thái Nguyên.

Đền là sự kết hợp hài hòa giữa hai chất liệu chủ đạo là đá và gỗ. Đá phần lớn là đá xanh được mua và vận chuyển từ Thanh Hóa. Gỗ là loại gỗ lim được lựa chọn cẩn thận cả về kích thước và tuổi của gỗ.

Những hàng cột gỗ lim vững chãi qua hàng trăm năm

Mặt bằng của đền được xây dựng theo hình chữ "nhị", gồm hai hạng mục chính là tòa tiền bái và tòa từ đường. Mặc dù xây dựng ở vùng chiêm trũng, xung quanh 3 mặt là nước, nền đất yếu, nhưng trải qua hơn 300 năm tồn tại, đền Đá vẫn đứng vững và giữ được những nét kiến trúc nguyên vẹn gần như ban đầu.

Điều này trước tiên đến từ việc xây dựng nền móng của những người thợ xưa. Để giảm tác động của nước, nền và các vùng phụ cận được gia cố thành một gò đất cao, tạo thành nhiều cấp bậc, thềm lên được lát bằng đá xanh để làm bậc lên xuống, kè đất và ngăn nước vào đền.

Hệ thống thoát nước được tính toán kỹ lưỡng, lát đá xanh đảm bảo chống thấm và thoát nước nhanh khi có mưa xuống. Các gian nhà đều được tạo dựng bởi hệ thống cột gỗ lim vững chắc.

Các cấu kiện khác như xà, kẻ hiên, ván nong, ván gió, y môn, cửa võng… phần lớn đều được bào trơn, đóng bén, soi gờ kẻ chỉ đơn giản, liên kết mộng sàn chặt chẽ, thể hiện tâm ý của gia chủ muốn ngôi đền được bền vững, trường tồn.

Các cụ trong làng kể lại, trước đây, ngôi đền còn hai tòa tả mạc, hữu mạc, về sau được chuyển đến địa điểm khác để phục vụ việc dạy và học của nhân dân trong vùng.

Khi đó là vào khoảng những năm 1960, lúc tổ chức di chuyển tòa tả mạc về trường học, vì mộng quá chặt không tháo được, nên dân làng đành để cả tòa mà khiêng đi, qua mấy cây số đến trường, tòa tả mạc mộng vẫn chặt khăng như cũ không hề rệu rã.

Đặc biệt, đền còn lưu giữ được gần 50 tác phẩm nghệ thuật bằng đá, được chạm khắc tinh xảo, gần gũi với cuộc sống và 10 bia đá. Đây cũng là một trong những di tích văn hóa còn lưu giữ được các tác phẩm nghệ thuật bằng đá nguyên vẹn và nhiều bậc nhất tỉnh.

Một số tác phẩm điêu khắc bằng đá trong ngôi đền

Kỹ thuật chạm khắc và mỹ thuật trang trí trên đá ở đền Đá mang đặc trưng của thời Lê-Mạc, trang trí chủ yếu là rồng, lân, vân mây, chữ thọ…

Các văn bia khắc bằng chữ Hán, được lưu giữ khá nguyên vẹn ghi về hương ước, điều lệ cúng giỗ các vị phúc thần và liệt tổ, liệt tông, ghi các điều dạy bảo con cháu điều hay lẽ phải, và bổn phận đối với tổ tiên.

Đại diện Phòng Văn hóa huyện Vĩnh Tường khẳng định, đền Đá là công trình mang nhiều giá trị về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật, một trong những di sản văn hóa quý báu, tiêu biểu của vùng đất giàu truyền thống Vĩnh Tường.

Hiện nay, cùng với các biện pháp bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa lịch sử, huyện Vĩnh Tường đang chỉ đạo các cơ quan chuyên môn, khẩn trương hoàn thiện các tài liệu, hồ sơ, thủ tục trình Trung ương xem xét công nhận đền Đá là Di tích quốc gia đặc biệt.

Khi đó, công trình sẽ được bảo tồn và phát huy hiệu quả hơn những giá trị vốn có với cộng đồng và đời sống tâm linh của nhân dân.

Bài, ảnh: Nguyễn Khánh


TAG:

Ý kiến của bạn

Họ tên:
Email: